Μαθήματα ελληνοαμερικανικής ιστορίας - Κριτικές διασπορικές σπουδές στην Ελλάδα

Σε πρόσφατη εύστοχη τοποθέτηση στο φβ με τίτλο «Μαθήματα αμερικανικής ιστορίας», ο ιστορικός Κωστής Καρπόζηλος χαρτογραφεί τις πρόσφατες πολιτικές εξελίξεις στην Αμερική σε σχέση με τον σχεδιασμό εδραίωσης μια εθνο-κεντρικής (nation-centric) ερμηνείας της ιστορίας. Μιας ιστορίας που εξυμνεί κοινές αξίες και μόνο, σχεδιάζοντας να ακυρώσει ιστορικές αφηγήσεις που εξηγούν πώς ιστορικές δομές πολιτιστικής και πολιτικής καταπίεσης (δηλαδή ιστορικά προσδιορισμένες αξίες της κυρίαρχης τάξης) κατέστρεψαν ανθρώπους και πολιτισμούς, στιγμάτισαν μη ηγεμονικές ταυτότητες, ισοπέδωσαν εναλλακτικές ερμηνείες, αναπαρήγαγαν φτώχεια. Η κρατική εξουσία διεκδικεί το μονοπώλιο της ιστορικής αλήθειας.

Ο Καρπόζηλος σωστά θέτει την αναγκαία μάχη – «την αμφισβήτηση και αναθεώρηση της μίας και μοναδικής ‘Αλήθειας’» – ως το νέο μέτωπο των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών. Απαιτείται να κατευθυνθεί η διανόηση προς την «κατανόηση των νέων διαχωριστικών γραμμών και πεδίων συγκρότησης των πολιτικών και ιδεολογικών αντιπαραθέσεων».

Θεωρώντας την χαρτογράφηση του αγαπητού συναδέλφου (του οποίου το ελληνοαμερικανικό έργο και το πρόσφατο βιβλίο γνωρίζω πολύ καλά) δεν είναι δυνατόν να μην ανακαλέσω τις (τελείως άνισες) μάχες που εδώ και δεκαετίες διεξάγει η κριτική διασπορική έρευνα με σκοπό την καταπολέμηση ηγεμονικών ερμηνειών της ελληνοαμερικανικής ιστορίας ως μόνης Αλήθειας. 

Βέβαια οι συνθήκες αυτής της αντιπαράθεσης διαφέρουν από αυτές που καταγράφουν τα «Μαθήματα αμερικανικής ιστορίας». Αλλά τα ερωτήματα είναι συναφή: Ποιες είναι οι στρατηγικές αποδόμησης της ηγεμονικής ερμηνείας; Με ποιους τρόπους θα μπορούσαν τα εναλλακτικά αφηγήματα να ενδυναμωθούν στην δημόσια σφαίρα; Πώς η ανάλυση της ποίησης και της λογοτεχνίας συνδράμουν σε εναλλακτικές ερμηνευτικές θεωρήσεις ταυτότητας;

Ίσως στα πλαίσια που θέτουν τα Αμερικανικά μαθήματα και οι στροφές που εξαναγκάζουν, οι Έλληνες επιστήμονες να συναντήσουν τις κριτικές σπουδές διασποράς που, η πικρή αλήθεια είναι, πολλοί έχουν καταφέρει κατάφορα να αγνοήσουν (με υπέροχες εξαιρέσεις βέβαια).

Γενικά, τουλάχιστον τρεις εκδοχές διασπορικών εκφράσεων εξιτάρουν την δημοσιογραφία, την δημόσια διανόηση και τους ακαδημαϊκούς κύκλους στην Ελλάδα. Όταν αφηγούνται (α) το έθνος (εθνικές επετείους, παρελάσεις, «πολιτιστική μεταφύτευση»)· (β) κοινωνικές & οικονομικές επιτυχίες· (γ) την αριστερά (Τίκας, Γεωργακάς, αγώνες ενάντια στον καπιταλισμό).

Το πώς τα ηγεμονικά αφηγήματα δημιουργούνται, από ποιους, και ο τρόπος επικράτησής τους· η δημιουργία μιας γενεαολογίας πολιτικών ακτιβιστών που τα πολέμησαν πολιτιστικά (πέρα από αριστερά κομματικά πλαίσια) · η γενεαλογία προοδευτικών που αποσύρθηκαν από τον πόλεμο· πως ιδεολογίες ακαδημαϊκών και θεσμών έχουν συνδράμει τα μέγιστα στην εδραίωση ουσιοκρατικών και ανιστόρητων αφηγημάτων· η πολιτική μοναξιά των λίγων πλέον που αντιστέκονται· οι διεπιστημονικές και θεωρητικές πρακτικές οποίες έχουν χρησιμοποιηθεί σε αυτές τις αντιπαραθέσεις· δημιουργία εναλλακτικών ιδεολογικών κοινωνικών χώρων και κοινοτήτων. Πέρα από σημαντικές φωτεινές εξαιρέσεις, ένα ποσοστό της ελληνικής ακαδημαϊκής κοινότητας δεν έχει εκδηλώσει ενδιαφέρον προς αυτές τις κατευθύνσεις για τις οποίες υπάρχει σχετικά πλούσια (αγγλόφωνη ως επί το πλείστον) βιβλιογραφία. Κάποιοι αγνοούν τις ελληνικές τους μεταφράσεις, άλλοι ακόμα τις απαξιώνουν …

Αν δεν επιθυμεί η ακαδημαϊκή κοινότητα να βρεθεί στην κατάσταση της ελληνοαμερικανικής ηγεμονικής υπερ-επικράτησης της συντηρητικής ερμηνείας της ιστορίας από πανίσχυρους θεσμούς και δημόσιας εσωτερίκευσης, θα κέρδιζε κάτι πιστεύω, αν ξεφύλλιζε τα γραφόμενα μας. Αυτό εξηγεί την επιμονή αρκετών από εμάς, εδώ και καιρό, για το άνοιγμα της ιστοριογραφίας και γενικά νεοελληνικών σπουδών σε διεθνικά πεδία πέρα από τους καθιερωμένους τόπους στους οποίους αναφέρθηκα παραπάνω.

Γιώργος Αναγνώστου

Απρίλιος 3 2025