Misrepresenting Greek diasporas – Aporias, Μελλοντικές Πορείες

There has been quite a stir these days among diasporic leaders, intellectuals, and citizens in Greek Australia and Greek America, about what has been seen as misplaced assumptions and interpretive angles that a senior Greek journalist brought in his writing about the role of diaspora vis-a-vis Greece.

As many of us diasporics know and have noted in public, this is not an isolated incident of a one-sided, Helladic rendering or even misrepresentation of "the diaspora." It is one component of a broader discourse on diaspora from a Helladic perspective. It includes venerated songs («Ελληνισμός» -Ύμνος για τον απόδημο ελληνισμό), exalted monuments dedicated to apodimos Ellinismos [forthcoming analysis], romantic nationalist official and unofficial accounts («η ψυχή», «η καρδιά της Ελλάδας χτυπάει στην ομογένεια»), based on the antiquated notions of transplantation, omnipotent, monophonic point of view, omogeneia, eternal nostos, ahistorical idealizations, naturally unbreakable ties, etc. Lacking understanding of our histories and cultures, αδιάβαστοι.

This is about blatant exercise of epistemic violence. Let us not allow ourselves to be seduced by its exaggerated positive stereotypes, which compromise our complex, multifaceted realities, bicultural affiliations and allegiances, historical experiences and sensibilities.

It is gravely unethical while it purports to celebrate the diaspora. It continues, despite the fact that so many of us have repeatedly made the point, in convincing Greek, in journalism, blogs, academic articles, books, the arts, only to be blatantly ignored. The fact that critical diaspora studies and its interpretive perspectives are marginalized in the Greek public sphere and elsewhere adds to the problem.

How do we respond? Perhaps this is the moment to call for a broader conversation. One obvious route, I believe, is to intensify our efforts to narrate our multifaceted identities and historical experiences; disseminate our pluralistic mappings purposefully across the Greek public sphere and our own (not forgetting that the Helladic perspective is alive too in our midst).

Perhaps create a venue (a fb page) to systematically feature our ethical labor? The Helladic perspective is pulling us in a centripetal trajectory, interfering with the vast labor we invest toward advancing centrifugal diasporic Hellenism.


Yiorgos Anagnostou
July 30, 2026

Διασπορά, κριτικές εννοιολογήσεις, ηγεμονικές οικειοποιήσεις

Δύο παρατηρήσεις από τρέχουσες εξελίξεις στο ελληνοαμερικανικό και «παγκόσμιο» διασπορικό πεδίο.

Συγκεκριμένα σχετικά με ένα αναδυόμενο φαινόμενο, την οικειοποίηση κριτικών εννοιών («Routes» και «τρίτος χώρος») από ηγεμονικούς θεσμούς:

 
1) Η Ελληνική Πρωτοβουλία (The Hellenic Initiative [THI]) υιοθετεί τον όρο Routes (ρότες) στην «ημέρα καρριέρας» "Roots&Routes: THI Careers and Employability Fair" που οργανώνει, και στην οποία συμμετέχουν μέλη της κυβέρνησης, επιχειρηματίες πολυεθνικών εταιρειών, εκπρόσωποι μέσων ενημέρωσης και εκπαιδευτικών ιδρυμάτων κ.ά.

2) Ο Ορθόδοξος Παρατηρητής, το επίσημο έντυπο της Ελληνορθόδοξης Αρχιεπισκοπής Αμερικής, εκθειάζει τη Lily Talmers, μιας μουσικού η οποία συνδυάζει «Αμερικανική folk με ελληνικές μελωδίες ρεμπέτικου» [δημιουργώντας ένα «τρίτο χώρο], και η οποία συνδέει τη τέχνη της με τον Ορθόδοξο Χριστιανικό προσανατολισμό της. 

Όπως γνωρίζουμε, οι έννοιες Routes και Τρίτος Χώρος προτάθηκαν η κάθε μια ως τρόποι αντίθεσης σε στατικές και ουσιοκρατικές αποδόσεις της ταυτότητας και διασποράς.

Η πρώτη προώθησε την κατανόηση της διασπορικής εμπειρίας ως δυναμικό, ιστορικά προσδιορισμένο πολιτισμικό γίγνεσθαι (cultural becoming) και διαπολιτισμικές γονιμοποιήσεις. Αυτό σε αντιπαράθεση της αναζήτηση των ριζών που πολλές φορές ενισχύει τις παγιωμένες και ανιστορικές ταυτότητες.

Η δεύτερη εστιάστηκε σε διαπολιτισμικές μίξεις και συνυπάρξεις, λειτουργώντας ως τρόπος αντίστασης σε εθνικιστικές ερμηνείες της διασποράς ως πολιτισμικής ομοιότητας και συνέχειας.

Η υιοθέτηση των δύο όρων από διασπορικούς ηγεμονικούς φορείς αποδεικνύει αυτό που έχει εδώ και πολύ καιρό επισημάνει ο θεωρητικός Stuart Hall:

«η κυρίαρχη ιδεολογία συχνά αντιδρά στην αντίθεση, όχι προσπαθώντας να την εξαλείψει, αλλά αντιθέτως επιτρέποντάς της να υπάρχει εντός των τόπων που η ίδια καθορίζει, επιτρέποντάς της σταδιακά να αναγνωριστεί, αλλά μόνο με τους όρους μιας διαδικασίας που της στερεί από οποιαδήποτε πραγματική ή αποτελεσματική αντιπολιτευτική δύναμη». (δες το ευρύτερο παράθεμα παρακάτω)

Πώς λοιπόν η κριτική κοινότητα δρα σε σχέση με αυτήν την αναδυόμενη τάση; Προτείνει νέες εννοιολογήσεις; (έχοντας συνείδηση ότι και αυτές θα γίνουν αντικείμενο οικειοποίησης.) Αναλύοντας κριτικά τα αφηγήματα οικειοποίησης; Κάτι άλλο;

 
=====

«[Ε]ίναι σαφές επομένως ότι η κυρίαρχη κουλτούρα λειτουργεί αποτελεσματικά και με ηγεμονικό τρόπο. Η ηγεμονία εδώ αποδεικνύεται από το γεγονός ότι η κυρίαρχη κουλτούρα δεν χρειάζεται να καταστρέψει την εμφανή αντίσταση. Απλώς πρέπει να τη συμπεριλάβει στους δικούς της χώρους, μαζί με όλες τις άλλες εναλλακτικές και δυνατότητες. Στην πραγματικότητα, όσο περισσότερες από αυτές επιτρέπονται, και όσο πιο ποικίλες είναι, τόσο περισσότερο συμβάλλουν στην αίσθηση της πλούσιας και ανοιχτής ποικιλίας στη ζωής, της αμοιβαίας ανοχής και σεβασμού και της φαινομενικής ελευθερίας. Η έννοια της ενσωμάτωσης υποδεικνύει την εξαιρετικά σημαντική ιδέα ότι η κυρίαρχη ιδεολογία συχνά αντιδρά στην αντίθεση, όχι προσπαθώντας να την εξαλείψει, αλλά αντιθέτως επιτρέποντάς της να υπάρχει εντός των τόπων που η ίδια καθορίζει, επιτρέποντάς της σταδιακά να αναγνωριστεί, αλλά μόνο με τους όρους μιας διαδικασίας που της στερεί από οποιαδήποτε πραγματική ή αποτελεσματική αντιπολιτευτική δύναμη».

Ρίζες και Ρότες (Roots and Routes) I

Περιδιαβαίνοντας μετά από χρόνια απουσίας τη Θεσσαλονίκη, ένα προσωπικό τόπο μνήμης από το λύκειο και τα φοιτητικά μου χρόνια (1975-1984), επιστρέφει στο νου ξαφνικά, σαν απόλυτη ανάγκη, το αγαπημένο Δρόμοι Παλιοί, με κυριεύει, απαιτεί να το σιγοτραγουδήσω.

«Δρόμοι παλιοί που αγάπησα και μίσησα ατέλειωτα

Κάτω απ’ τους ίσκιους των σπιτιών να περπατώ

Νύχτες των γυρισμών αναπότρεπτες κι η πόλη νεκρή

Την ασήμαντη παρουσία μου βρίσκω σε κάθε γωνιά»

Οι λαβύρινθοι της μνήμης επιλέγουν ένα διάδρομο σύνδεσης με το παρελθόν, με μεταφέρουν σε μια δομή αισθήματος για την πόλη βαθιά ριζωμένη από τότε, ως βαθιά μνήμη/γνώση. Επαναλαμβάνω τους στίχους τραγουδιστά μία, δυο, τρεις φορές, βυθίζομαι στο ημίφως ενός μονόδρομου, πηγαινοέρχομαι μια διαδρομή που με ελευθέρωνε από κάτι αλλού και με δέσμευε με κάτι νέο τώρα ρουτίνα, επιστρέφω στη βιβλιοθήκη που κατασπάραξε την εφηβεία μου (και προς λάθος επάγγελμα), να και ο δρόμος για το φροντιστήριο, οδός «εισαγωγή στο πανεπιστήμιο», βαριά βήματα λιώνουν την άσφαλτο, παρηγοριά μια πρόσοψη αγαπημένου βιβλιοπωλείου, αριστερά ένα μπαρ που πλέον δεν υπάρχει, Μητροπόλεως, μετά Ολύμπιον, ραντεβού, το πρόσωπό της εκλείπει το θάμβος της Αριστοτέλους.

Επανέρχομαι από την ονειροπόληση. Μετά από σαράντα χρόνια μακριά της, το ποίημα/τραγούδι δεν μπορεί παρά να συναντήσει έναν άλλο εαυτό, αυτή τη φορά διασπορικό. Είναι αυτός ο εαυτός που τώρα τον προσκαλεί να συλλογισθεί τη σημασία των στίχων σε σχέση με τις «Ρίζες», να αμφισβητήσει ένα αφήγημα που o συμβατικός τρόπος που ενορχηστρώνεται τον περικυκλώνει ως παραδοσιακός χορός, αυτόν που στον κύκλο του ποτέ δεν συμμετείχε.

Δεν γεννήθηκα στη Θεσσαλονίκη, η πόλη δεν είναι η καταγωγή μου. Τη θεωρώ όμως αναπόσπαστο κομμάτι αυτού που τώρα αποκαλούμε ρίζες. Εδώ ερωτεύτηκα, εδώ περιπλανήθηκα απελευθερωμένος από τους ελέγχους της μικρής γενέτειρας πόλης (της προηγούμενης ρίζας), εδώ έπαιξα και απόλαυσα μπάσκετ, εδώ με τυράννησε το μεσαιωνικό εκπαιδευτικό σύστημα, με έπνιξε, εδώ με στένεψε ο διαχωρισμός «αρρένων και θηλέων», εδώ οι βιτρίνες των βιβλιοπωλείων, του Ραγιά, του Μόλχο, του Κεντρί με καλούσαν σε ένα χώρο που διακαώς επιθυμούσα να εισέλθω, τη συγγραφή, μα αδυνατούσα να συμμετάσχω στον κόσμο του.

Οι ρίζες της Θεσσαλονίκης δεν αιωρούνται μοναχικές, σαν εσωτερικά φαντάσματα. Παίρνουν το νόημα τους σε σχέση με τις προηγούμενες, του γενέθλιου τόπου, και αυτές τις ρίζες που επακόλουθα δημιουργήθηκαν, στη διασπορά, στην Αμερική. Οι τελευταίες προφανώς δεν είναι καταγωγικές, αλλά πνευματικές. Συμπεριλαμβάνουν μελέτες για τις ρίζες, οι οποίες σε συνδυασμό με βιωματικές εμπειρίες με προσανατόλισαν προς νέους τρόπους θεώρησης πέρα από απλοποιήσεις και εξιδανικεύσεις.

«Οι δρόμοι που αγάπησα και μίσησα» εκφράζουν μια αμφιθυμία την οποία μοιράζονται πλείστοι διασπορικοί για τις ρίζες τους. Μόλις αυτό το Σάββατο, στα ΝΕΑ, ο Βρασίδας Καραλής υπογραμμίζει την «αμφίθυμη σχέση που είχαν» και ο Ελία Καζάν και ο Τζον Κασσαβέτης «με την καταγωγή τους». Η αμφιθυμία μας οδηγεί να προσεγγίσουμε τις ρίζες πέρα από τη νοσταλγία, καλώντας να χαρτογραφήσουμε την πολυπλοκότητα των αισθημάτων, να εντοπίσουμε τις αντιφάσεις, να κατανοήσουμε την προέλευσή τους, να ιστορικοποιήσουμε τελικά τη σχέση του διασπορικού υποκειμένου με το παρελθόν του.

Πρόσθετα, οι ρίζες διασχίζονται από δρόμους, και κυριολεκτικά και μεταφορικά, που ένας μόνο κάποιους αγάπησε ενώ κάποιους άλλους μίσησε. Η κριτική ανάλυση εξερευνάει τη σχέση με τις ρίζες σε συγκεκριμένους τόπους/δρόμους – τι τους άγγιξε, τι τους εκδίωξε, πώς και γιατί. (1)

Οι ρίζες δεν αποτελούν ένα σταθερό σημείο καταγωγής, αλλά ένα παλίμψηστο «ριζών» οι οποίες δημιουργούνται μέσω διαδρομών στο χώρο και το χρόνο. Προσωπικά οι διαδρομές μου συμπεριλαμβάνουν την Ορεστιάδα, τη Θεσσαλονίκη, τη Λουϊζιάνα, το Οχάϊο, και αλλού. (και τη Μελβούρνη που μόνο προσωρινά επισκέφτηκα αλλά την αισθάνθηκα φαντασιακά σαν ρίζες.)

Οι ρίζες δεν αποτελούν ένα σταθερό σημείο νοήματος. Πρόκειται για ένα παλίμψηστο τα στρώματα του οποίου «συνομιλούν» μεταξύ τους διαδραστικά, το νόημα του ενός αποδίδεται μέσω της οπτικής των άλλων. Η σχέση μου με τις ρίζες στη συμπρωτεύουσα είναι αδύνατο να κατανοηθεί ανεξάρτητα από το βίωμα των «ριζών» στη γενέθλια πόλη. Δεν θα ήταν δυνατόν να αποδώσω τη σχέση μου με τους δρόμους της Θεσσαλονίκης και τις ρίζες γενικότερα με τον τρόπο που το κάνω εδώ χωρίς τις γνώσεις που απέκτησα στο χώρο των πνευματικών μου Αμερικανικών ριζών.

Από αυτήν τη θέση οι ρίζες δεν κατανοούνται χωρίς να λάβουμε υπ' όψη τις ρότες (routes) / διαδρομές του υποκειμένου που τις νοηματοδοτεί. (2) Με άλλα λόγια, Roots and Routes πάνε βόλτα μαζί.

Σημειώσεις:

1. Βλ. παρακάτω σύνδεσμο. Το κείμενο αναλύει το μυθιστόρημα του Θεόδωρου Γρηγοριάδη ζωή μεθόρια μέσα από το πρίσμα της μεθοριακής θεωρίας. Χαρτογραφεί τις φεμινιστικές πρακτικές της ηρωίδας με σκοπό να συνδέσει τη θεματική της μεθορίου, ενός κεντρικού θέματος του μυθιστορήματος, με το εξωκειμενικό θέμα της διασποράς. Η έκκεντρη σύνδεση μου επιτρέπει να προτείνω την επαναθέωρηση του αφηγήματος περί «διασποράς και ριζών» στην Ελλάδα πέρα από την ιδεολογία μιας ενιαίας διασπορικής ταυτότητας και ενός συμπαγούς καταγωγικού χώρου. https://marginalia.gr/.../oria-methorios-diaspora.../

2. Καλό θα ήταν, όσοι προωθούν το αφήγημα «Ρίζες» στην Ελλάδα να μελετήσουν το πόνημα του James Clifford για τις Ρότες. (υπάρχει βέβαια και σχετική ανάλυση σε σχέση με την ελληνοαμερικανική διασπορά, αν δεν το έχετε υπ' όψιν σας.)

Γιώργος Αναγνώστου

Ιούλιος 1, 2026